Sluiten

Zoeken in de website

Drie eye-openers waarmee u meer uit woordenschatonderwijs haalt

Drie eye-openers waarmee u meer uit woordenschatonderwijs haalt

Laat u uw leerlingen eindeloos woordjes stampen? Echt niet nodig, het gaat er vooral om de woorden te kiezen die er echt toe doen. In de training ‘Woordenschat, zo doe je dat’ die ik geef blijkt dat een echte eye-opener. In de training krijgen leerkrachten handvatten om het woordenschatonderwijs anders aan te pakken en voor hun lessen de juiste woorden te selecteren. Het recept: vergeet de focus op ‘moeilijke’ woorden, zet kindertaal bij het grof vuil en maak woorden visueel. Maar ook … neem de tijd. In dit blog vertel ik u er graag meer over.

Het gaat vanzelf?

Wie opgroeit in een gezin waar veel wordt gepraat en gelezen heeft op driejarige leeftijd 30 miljoen meer woorden gehoord dan kinderen die in een taalarm gezin opgroeien of in een gezin waar thuis een andere taal wordt gesproken. Veelal wordt gedacht dat kinderen hun woordenschat ‘vanzelf’ wel uitbreiden. Dat beeld klopt niet. Het is belangrijk dat leerlingen werkelijk beleven hoe je omgaat met onbekende woorden, hoe je ze uitspreekt en hoe je met verschillende strategieën op zoek kunt gaan naar de betekenis.

1. Vergeet de focus op ‘moeilijke’ woorden

Welke woorden kiest u nu voor de woordenschatles? We denken vaak dat dat de ‘moeilijke’ woorden zijn, maar mijn advies is om vooral te focussen op breed toepasbare woorden. In de training maak ik onderscheid in drie lagen woorden:

  1. Laag 1 zijn de basiswoorden. Dit zijn woorden die vaak voorkomen en nodig zijn om met elkaar te communiceren, zoals blij, lopen, mooi, lief.
  2. Woorden uit laag 2 zijn 'talige woorden'. Woorden die veelvuldig worden gebruikt in zogenaamde schooltaal. Voorbeelden zijn woorden als hopeloos, vervolgens, bovendien, bijzonder, overdreven.
  3. De woorden uit laag 3 zijn de ‘specifieke’ woorden die voorkomen in specifieke contexten. Ze hebben vaak betrekking op één bijzonder domein, bijvoorbeeld antibiotica, schiereiland, tarwe, amethist. 

Woorden uit laag 1 vormen de basis van waaruit leerlingen denken en komen telkens terug. Hoewel ze erg belangrijk zijn, zijn ze vaak al bekend bij de meeste vierjarigen en hebben weinig extra uitleg nodig. Dit geldt overigens in mindere mate voor allochtone leerlingen, die deze woorden nog wel nadrukkelijk moeten leren. En deze woorden worden met name aangeleerd door met elkaar te communiceren. Spelondersteuning in de hoeken is daar een belangrijke bij.

De specifieke woorden uit laag 3 komen voor in specifieke teksten. Prima om er aandacht aan te geven, ze zijn bedoeld om specifieke teksten bij te brengen.

De 'talige woorden' uit laag 2 hebben de meeste aandacht nodig. Ze helpen leerlingen het meest om complexere teksten te lezen en zich beter en preciezer uit te drukken. Ze behoren tot de ‘schooltaal’ of ‘boekentaal’ waar leerlingen mee te maken krijgen. De woorden zijn breed toepasbaar en komen daarom vaak terug in verschillende contexten. Het is dus slim om op deze woorden te focussen en leerlingen er op allerlei manieren mee te laten oefenen.

2. Weg met kindertaal

We hebben bij kinderen vaak de neiging ons taalgebruik te vereenvoudigen en vermijden moeilijke woorden. We zeggen dan ‘heel erg lekker’ in plaats van ‘verrukkelijk’, of ‘centjes geven’ in plaats van ‘betalen’. Mijn advies is juist om een level boven de kinderen te praten, zodat ze veel verschillende woorden horen.

Het expliciet en gedetailleerd benoemen van je eigen handelingen en die van de leerlingen is hierbij ook erg belangrijk. Zeg niet ‘ga zitten’, maar ‘ga op je stoel zitten’, of zeg ‘we wandelen nu met z’n allen rustig naar buiten’, in plaats van ‘naar buiten! Probeer zelf ‘rijk’ te praten, dan nemen kinderen dit over.’ Probeer ook signaalwoorden en verwijswoorden op te nemen in je taalgebruik. Denk na over de meerdere betekenissen van een woord. 

3. Maak woorden visueel

Ook belangrijk: maak woorden visueel en varieer in werkvormen. Maak een waar toneel van uw woordenschatles, geef in gebaren en stem aan hoe leerlingen een woord moeten opvatten. De zin ‘Hij at likkebaardend de taart op’, vraagt om een flinke portie spel. Visualiseren kan ook met een woordmuur, een verteltafel of een thematafel met woordkaartjes. Doeltreffend vind ik altijd een woordenschatkist waarin leerlingen woorden en spulletjes kunnen stoppen die bijvoorbeeld horen bij een bepaald thema. De ‘bewaker’ van de schatkist maakt hem regelmatig open, en de klas behandelt de woorden.  

Zeven keer herhalen

Tot slot: neem ruim de tijd voor je woordenschatonderwijs. Het is verspilde tijd een woord slechts een keer te behandelen, het moet minstens zeven keer aan bod komen op allerlei mogelijke manieren en in verschillende contexten. Smeer uw woordenschatonderwijs uit over het hele schooljaar, en toets de vorderingen op verschillende momenten. Het uitgangspunt is dat u uw leerlingen expliciet drie nieuwe woorden per dag leert en dit de hele basisschoolperiode volhoudt. Woorden leren hoeft niet in één keer, maar wel consequent. Je doet het immers je hele leven lang! 

Reacties

  1. Sandra Sandra - 29 januari 2015

    Dag Annemarieke, Dank je voor deze zéér bruikbare informatie. Ik heb het doorgegeven aan al mijn contactpersonen die werken met jonge kinderen aan goed woordenschatonderwijs.

  2. Gerard Heek Gerard Heek - 7 februari 2015

    Begrijp niet zo goed waarom dit eye-openers zijn. Het komt er gewoon weer op neer om te oefenen, oefenen, oefenen.... Iets wat in onderwijsland lange tijd niet meer gedaan werd en nu opeens wel weer gaan doen...Hoe heet dat spreekwoord ook alweer? Iets met wijn en zakken...

  3. Jack Duerings Jack Duerings - 22 september 2015

    Hallo Gerard, Ja, herhaling blijft een goed didactisch principe. Maar dan wel bij voorkeur op datgene waar het om draait.

  4. Liesbeth Zon Liesbeth Zon - 26 juni 2016

    En vergeet vooral de kracht van vrij lezen en (al dan niet interactief) voorlezen niet..

Plaats een reactie

Over de auteur

Gratis inspiratie, kennis en updates

Ontvang elke maand de nieuwste blogs met tips en waardevolle kennis, nieuwtjes, artikelen, ebooks en inzichten automatisch in uw mailbox.

Meld mij aan