Geef het rekenbegrip een stem
Tijdens de instructie ben je als leerkracht vaak aan het woord. Je benoemt begrippen, legt verbanden en verwoordt denkstappen. Maar wanneer krijgen leerlingen de gelegenheid om dat zelf te oefenen? Door bewust spreekruimte te organiseren, geef je leerlingen de kans om rekenbegrippen te gebruiken, hun redeneringen te onderzoeken en te leren van het denken van anderen. Deze vaardigheden sluiten ook aan bij de nieuwe kerndoelen over wiskundige denk- en werkwijzen.
‘Ik weet het antwoord, maar ik kan het niet uitleggen.’ Een herkenbare uitspraak tijdens de rekenles. Begrijpt de leerling de som, maar kan hij zijn denkstappen niet verwoorden? Of past hij simpelweg een onthouden stappenplan toe? Hoe ontdek je het verschil?
Rekentaal leer je gebruiken
Woorden als verschil, verdubbelen en kwart krijgen betekenis wanneer leerlingen ze verbinden aan handelingen, afbeeldingen en redeneringen. Alleen de leerkracht deze woorden horen gebruiken is daarvoor onvoldoende. Leerlingen hebben ook gelegenheid nodig om zelf te formuleren wat ze zien, bedoelen en ontdekken.
Onderzoek over talige ondersteuning1 laat zien hoe doelgerichte taalsteun leerlingen kan helpen om zich preciezer in rekentaal uit te drukken en daarmee rekenbegrip verder te ontwikkelen. Dat vraagt om begeleiding: voordoen, woorden aanreiken en leerlingen helpen hun uitleg te verbeteren.
Koppel daarom aan een rekendoel ook een mondelinge vaardigheid. Bijvoorbeeld:
Ik kan uitleggen waarom mijn antwoord klopt of Ik kan een vraag stellen over de aanpak van een ander.
Spreekruimte vraagt om een inhoudelijk doel en begeleiding. De volgende drie voorbeelden laten zien hoe je dat kunt organiseren.
Voorbeeld 1: welk getal hoort er niet bij?
Laat leerlingen de getallen 7, 9, 16 en 25 zien en stel de vraag: ‘Welk getal hoort er volgens jou niet bij?’
Bij deze opgave zijn meerdere antwoorden mogelijk. Dat maakt de opgave geschikt om leerlingen te leren redeneren. Het gaat om de eigenschap die zij kiezen én de uitleg, maar de uitleg moet wel kloppen. Juist daar ligt een belangrijke rol voor jou als leerkracht: luisteren, verduidelijken en samen controleren.
Mogelijke redeneringen zijn:
- ‘7 hoort er niet bij, omdat dit het kleinste getal is.’
- ‘9 hoort er niet bij, omdat tussen 7 en 16 en tussen 16 en 25 steeds een stap van 9 zit’
- ‘9 hoort er niet bij, omdat je dit getal als enige kan delen door drie.’
- ‘16 hoort er niet bij, omdat dit een even getal is.’
- ‘25 hoort er niet bij, omdat dit als enige een veelvoud van vijf is.’
Geef eerst individuele denktijd. Laat leerlingen daarna hun keuze in tweetallen toelichten. Vraag vervolgens: ‘Kun je ook een ander getal kiezen en daar een reden voor bedenken?’
Zo ontstaat ruimte om begrippen als meer, minder, meest, minst, even, oneven, delen en tiental te gebruiken en te onderzoeken. Je kunt als leerkracht tijdens de terugkoppeling doorvragen: ‘Wat bedoel je met minder?’ of ‘Hoe kun je laten zien dat zestien even is?’
Voorbeeld 2: geef ook de luisteraar een opdracht
Gebruik in groep 4–5 een som als 63 − 28, wanneer leerlingen al passende aftrekstrategieën kennen. Vorm tweetallen en laat iedere leerling eerst individueel rekenen. Ze kunnen hun denkstappen op een wisbordje zichtbaar maken. Daarna legt één leerling de aanpak uit. De luisteraar vat samen: ‘Als ik jou goed begrijp, heb je eerst … en daarna …’. De spreker controleert of dit klopt. Wissel daarna de rollen om en bespreek een aanpak kort klassikaal. Het gaat hierbij niet direct over een goed of fout antwoord, maar om het denken te stimuleren en te verwoorden.
Voorbeeld 3: laat leerlingen een bewering onderzoeken
Wanneer leerlingen breuken hebben verkend, kan je deze uitspraak voorleggen: ‘Een achtste is groter dan een kwart, want acht is groter dan vier.’
Geef eerst denktijd. Laat leerlingen daarna met twee even grote stroken papier onderzoeken of de uitspraak klopt. De ene strook verdelen ze in vier gelijke delen, de andere in acht. Vervolgens maken ze een tekening van hun ontdekking. Laat hen in tweetallen uitleggen wat ze ontdekken.
De luisteraar krijgt een gerichte opdracht: ‘Laat op de tekening zien wat je schoudermaatje bedoelt.’ Zo leren leerlingen goed naar elkaar te luisteren en de uitleg te verbinden aan een visuele voorstelling. Bespreek na enkele minuten de redeneringen. Vraag expliciet waarom de stroken even groot moeten zijn. Controleer daarna individueel met een nieuw voorbeeld of leerlingen het verband begrijpen.
Startzinnen geven houvast
Niet iedere leerling kan gemakkelijk onder woorden brengen wat hij denkt. Startzinnen bieden dan steun. Ze geven leerlingen houvast voor hoe zij hun gedachte kunnen formuleren, zodat zij zich meer kunnen richten op wat zij willen zeggen. Drie voorbeelden van startzinnen zijn:
- ‘Ik denk dat …, omdat …’ (verklaren)
- ‘Als ik jou goed begrijp, heb je eerst …’ (samenvatten)
- ‘Kun je uitleggen waarom je …?’ (doorvragen)
Met deze zinnen oefen je verschillende vaardigheden: een keuze onderbouwen, een overeenkomst benoemen en om verduidelijking vragen.
Alleen startzinnen ophangen in de klas is onvoldoende. Doe voor hoe je ze gebruikt, laat leerlingen ermee oefenen en bespreek of de uitleg duidelijker wordt. Luister vooral naar de inhoud: een keurig afgemaakte zin kan nog steeds een onjuiste redenering bevatten.
Werk toe naar zelfstandigheid
Startzinnen zijn tijdelijke steun. Zodra leerlingen zelf passende formuleringen gebruiken, kun je ze verminderen of weglaten. Blijf ruimte bieden voor eigen woorden, tekeningen en materiaal. Een aarzelende uitleg betekent immers niet automatisch dat het rekenbegrip ontbreekt. Begin klein: één gerichte vraag, enkele minuten uitwisseling en een korte terugkoppeling.
Bespreek als rekenspecialist of rekencoördinator met je team:
- Bij welk rekenbegrip willen we beter horen hoe leerlingen denken?
- Welke startzin helpt om dat denken te verwoorden?
- Hoe controleren we of leerlingen het begrip ook zelfstandig kunnen toepassen?
Want als leerlingen hun denken laten zien en horen, ontwikkelen leerlingen meer rekenbegrip en krijg je als leerkracht ook meer zicht op de rekenontwikkeling.
Verder verdiepen
Door te investeren in effectief rekenonderwijs bij jou op school, krijg je een doorgaande lijn, meer zicht op de (reken)ontwikkeling bij jouw leerlingen en een hogere leeropbrengst. Wil je hier meer over weten? Neem gerust contact met mij op. Mijn contactgegevens vind je onderaan dit blog.
Op onze themapagina Rekenen in het basisonderwijs vind je interessante informatie, relevante trainingen in onze CPS Academie en een overzicht met mogelijke teamscholingen.
In het CPS-boek Resultaat met rekenen en wiskunde dat ik samen met Marjolein van Straalen en Naomi Baggelaar schreef, vind je meer handvatten voor doelgerichte reken-wiskundelessen.
Bronnen:
1. Smit, J. (2014). ‘En nu in rekentaal!’ Talige ondersteuning bieden in een meertalige rekenklas. Levende Talen Tijdschrift,15(3), 28–37.
2. Inspectie van het Onderwijs. (2025). Peil. Mondelinge taalvaardigheid einde basisonderwijs, speciaal basisonderwijs en speciaal onderwijs 2023–2024.
3. Op de Beek, M., & Coenraats, B. (z.d.). Oracy, de kracht van spreken, denken en luisteren. CPS Uitgeverij.
4. Van Zanten, M. (2026). Kritisch wiskundig denken in de nieuwe kerndoelen. Volgens Bartjens, 45(3), 10–12.
