Woordenschatonderwijs: meer dan woorden leren
Je hebt tijdens de les een aantal nieuwe woorden uitgelegd. De leerlingen kunnen de betekenissen aan het einde van de les goed omschrijven. Maar een week later? Dan blijken de leerlingen sommige woorden alweer vergeten. En wanneer leerlingen zelf vertellen of schrijven, gebruiken ze de nieuwe woorden nauwelijks. Hoe zorg je ervoor dat leerlingen nieuwe woorden niet alleen leren, maar ook écht begrijpen, onthouden en gebruiken in verschillende situaties of contexten?
Woordenschat als basis voor kennisontwikkeling
Leerlingen hebben woorden nodig om teksten te begrijpen, kennis op te bouwen, mee te praten, vragen te stellen, verbanden te leggen en hun gedachten onder woorden te brengen. Werken aan woordenschat is daarmee ook werken aan leren en denken.
Dat belang zien we ook nadrukkelijk terug in de nieuwe kerndoelen. Taalontwikkeling is niet alleen iets van de taalles: scholen worden geacht de taalontwikkeling van leerlingen in álle leergebieden te stimuleren. Denk aan aandacht voor school- en vaktaal, rijke teksten, taalproductie en interactie. Ook bij tekstbegrip worden woordenschat én kennis van de wereld nadrukkelijk met elkaar verbonden.
Dat is wat mij betreft een belangrijke boodschap:
woordenschatontwikkeling gebeurt de hele dag door!
Woorden leren is kennis opbouwen
Nieuwe woorden beklijven niet doordat leerlingen af en toe een rijtje woorden met betekenissen leren. Woorden worden niet als losse eenheden in ons geheugen opgeslagen. Ze maken deel uit van een netwerk van betekenissen, ervaringen en kennis. Dit netwerk wordt ook wel het mentale lexicon genoemd1. Hoe meer verbindingen leerlingen tussen woorden leggen, hoe beter zij deze kunnen begrijpen en gebruiken.
Woorden krijgen dus pas betekenis wanneer ze worden aangeboden in een rijke context, verbonden worden met wat leerlingen al weten én wanneer leerlingen ze steeds opnieuw tegenkomen en vooral zelf gebruiken:
-
-
-
-
-
- bij het lezen van een rijke tekst
- tijdens wereldoriëntatie of rekenen
- in een gesprek
- bij een onderzoeksvraag
- tijdens het schrijven
- en.... juist ook in al die kleine, spontane taalmomenten gedurende de dag
-
-
-
-
Dat vraagt van leerkrachten dat zij niet alleen bewust woorden aanbieden, maar ook taalkansen zien én creëren.
Drie pijlers van effectief woordenschatonderwijs
In het boek Woordenschatonderwijs – Meer dan woorden leren2, dat ik in 2026 samen met collega's schreef, staan drie pijlers centraal:
1. Woorden leren en gebruiken
Leerlingen hebben expliciete instructie nodig. Alleen een betekenis uitleggen is niet voldoende: laat leerlingen woorden actief gebruiken in gesprekken, teksten en betekenisvolle situaties.
2. Strategieën leren
Leer leerlingen hoe ze zelfstandig woordbetekenissen kunnen achterhalen, bijvoorbeeld via de context of herkenbare woorddelen. Doe dit voor en oefen samen.
3. Woordbewustzijn en woordeigenaarschap
Maak leerlingen nieuwsgierig naar woorden. Laat ze opmerken wanneer ze iets niet begrijpen en stimuleer hen om zelf betekenissen te onderzoeken.
Samen zorgen deze drie pijlers ervoor dat leerlingen niet alleen nieuwe woorden leren en begrijpen, maar deze ook actief en zelfstandig kunnen gebruiken. Zo ontwikkelen ze een steeds grotere woordenschat en worden ze vaardiger in het leren van nieuwe woorden.
Woordenschatonderwijs in de praktijk
Om de drie pijlers van effectief woordenschatonderwijs te illustreren, heb ik drie lesvoorbeelden voor de onder-, midden- en bovenbouw uitgewerkt. Deze laten zien hoe je leerlingen doelgericht nieuwe woorden leert, hen stimuleert om woorden actief te gebruiken en aandacht besteedt aan woordbewustzijn en woordleerstrategieën. Elk voorbeeld biedt concrete handvatten voor de dagelijkse onderwijspraktijk, met aandacht voor differentiatie.
Download hier gratis de lesvoorbeelden
-
-
-
-
-
- Voor kleuters:
De verhuizing in de huishoek - Voor middenbouw:
Waarom blijft een schip drijven? - Voor bovenbouw:
Moet ons schoolplein groener?
- Voor kleuters:
-
-
-
-
Kleine woorden, grote betekenis
Goed woordenschatonderwijs gaat verder dan het leren van losse woordbetekenissen. Het draait om kennis opbouwen, verbindingen leggen, ervaringen opdoen en taal actief gebruiken. Door dagelijks aandacht te besteden aan woorden, strategieën aan te leren en woordnieuwsgierigheid te stimuleren, bouwen we aan een brede en diepe woordenschat.
Meer weten over effectief woordenschatonderwijs?
Op onze themapagina Taalkrachtig onderwijs vind je onder meer informatie over de drie pijlers van Taalkrachtig onderwijs.
Op scholen verzorgen wij de teamscholing Werken aan woordenschat in al jouw lessen. Samen met je team leer je hoe je in alle vakken doelgericht aan woordenschatontwikkeling werkt, met praktische werkvormen die je direct in je lessen kunt toepassen.
Volg je liever een training in de CPS Academie? Het thema woordenschatontwikkeling is onderdeel van de Opleiding taal-leesspecialist.
In ons boek Woordenschatonderwijs – Meer dan woorden leren maken wij de vertaalslag naar de dagelijkse onderwijspraktijk: van rijke contexten en de Viertakt tot schooltaal, taalproductie en activerende werkvormen.
Bronnen
1. Aitchison, J. (2008). Words in the mind: An introduction to the mental lexicon (3rd ed.). Blackwell Publishing.
2. Lokhorst, D., Loman, E., Geurts, I., Pullens, Y., & Driessen, M. (2026). Woordenschatonderwijs: Meer dan woorden leren. CPS Uitgeverij.
3. Schmitt, N., Jiang, X., & Grabe, W. (2011). The percentage of words known in a text and reading comprehension. The Modern Language Journal, 95(1), 26–43. https://doi.org/10.1111/j.1540-4781.2011.01146.x
4. Willingham, D. T. (2023). Waarom leren niet vanzelf gaat: 10 inzichten voor de leerkracht (R. van Rijthoven & A. M. T. Bosman, vert. en bew.). Gompel & Svacina.