Formatief handelen

Doel, toets en gevolg

Formatief handelen is een cyclisch proces dat bestaat uit drie onderdelen. Zie ook de afbeelding hieronder. Eerst stel je vast wat het doel is van de les. Daarna maak je met een toets zichtbaar wat al geleerd is. Op basis daarvan neem je een beslissing over het gevolg: wat is er nog te leren? Deze stappen blijf je herhalen en kun je zetten als docent, maar ook als leerling. Door het lesprogramma op deze manier te koppelen aan het leerdoel en aan wat al geleerd is, neem je betere beslissingen over het leerproces en verbeteren de leerprestaties.

Feedback

Met formatief handelen stuur je het leerproces, met feedback neem je leerlingen daarin mee. Deze feedback is pas effectief als leerlingen de informatie begrijpen en gebruiken om te leren. Binnen de formatieve cyclus geef je met drie specifieke vormen van feedback informatie over het leerproces van de leerling:

1. Doel – waar werkt de leerling naar toe? (feed up)
2. Toets – waar staat de leerling nu? (feed back)
3. Gevolg – wat heeft de leerling nog te doen? (feed forward) 

Lees meer op onze themapagina Feedback in de les.

Verschillende soorten toetsen

Met formatief handelen maak je niet alleen zichtbaar wat leerlingen geleerd hebben, maar vooral wat zij nog moeten leren. Je toetst dus om te leren. Door korte en informele toetsmomenten te organiseren, kun je de formatieve cyclus in een les meerdere keren doorlopen. Dit kan met of zonder ICT, bijvoorbeeld door een opdracht, reflectie, klassikaal vraaggesprek of digitale quiz. Wat je met de resultaten van zo’n toets doet, bepaalt of je formatief handelt.

Differentiatie, motivatie en zelfregulatie

Lessen kun je effectiever organiseren als jij en je leerlingen weten wat het leerdoel is, waar iedereen staat en wat er nog moet gebeuren. Afstemmen is belangrijk, zo constateert ook de Inspectie van het Onderwijs in het recent verschenen Staat van het Onderwijs (2026). Door formatief handelen worden verschillen tussen leerlingen duidelijker en daarmee krijg je aanknopingspunten voor het differentiëren in je lessen. Als je leerlingen zelf laat meedenken over de doelen, waar ze staan en wat ze nog te leren hebben, zal dit bovendien hun motivatie en zelfregulerende vaardigheden vergroten. 

Trainingen op school of in onze academie

Wil je leren om formatief handelen toe te passen in jouw lessen en leerlingen hier actief bij te betrekken? Tijdens onze trainingen leer je de technieken en vaardigheden. Die organiseren we voor basis- en voortgezet onderwijs en het mbo in de CPS Academie in Amersfoort en bij jou op school.