Formatief handelen

Doel, toets en gevolg

Formatief handelen is een cyclisch proces waarmee je het leren van leerlingen zichtbaar maakt en het onderwijs daarop afstemt. De formatieve cyclus bestaat uit drie onderdelen. Zie ook de afbeelding hieronder. Eerst stel je vast wat het doel is van de les. Daarna maak je met een toets zichtbaar wat al geleerd is. Op basis daarvan neem je een beslissing over het gevolg: wat is er nog te leren? Deze stappen blijf je herhalen en kun je zetten als docent, maar ook als leerling. Door leerdoelen centraal te stellen en voortdurend zicht te houden op de voortgang, kun je onderbouwde beslissingen nemen over het vervolg van het leerproces.

Feedback in de les

Met formatief handelen stuur je het leerproces, met feedback neem je leerlingen daarin mee. Deze feedback is pas effectief als leerlingen de informatie begrijpen en gebruiken om te leren. Binnen de formatieve cyclus geef je met drie specifieke vormen van feedback informatie over het leerproces van de leerling:

1. Doel – waar werkt de leerling naartoe? (feed up)
2. Toets – waar staat de leerling nu? (feed back)
3. Gevolg – wat heeft de leerling nog te leren? (feed forward) 

Lees meer op de pagina Feedback in de les.

Verschillende soorten toetsen

Met formatief handelen maak je niet alleen zichtbaar wat leerlingen geleerd hebben, maar vooral wat zij nog moeten leren. Je toetst dus om te leren. Door korte en informele toetsmomenten te organiseren, kun je de formatieve cyclus in een les meerdere keren doorlopen. Dit kan met of zonder ICT, bijvoorbeeld door een opdracht, reflectie, klassikaal vraaggesprek of digitale quiz. Wat je met de resultaten van zo’n toets doet, bepaalt of je formatief handelt.

Differentiatie, motivatie en zelfregulatie

Lessen kun je effectiever organiseren als jij en je leerlingen weten wat het leerdoel is, waar iedereen staat en wat er nog moet gebeuren. Afstemmen is belangrijk, zo constateert ook de Inspectie van het Onderwijs in het recent verschenen Staat van het Onderwijs (2026).
Door formatief handelen worden verschillen tussen leerlingen duidelijker en daarmee krijg je aanknopingspunten voor het differentiëren in je lessen. Als je leerlingen zelf laat meedenken over de doelen, waar ze staan en wat ze nog te leren hebben, zal dit bovendien hun motivatie en zelfregulerende vaardigheden vergroten. 

Trainingen bij jou op school of in onze academie

Wil je leren om formatief handelen toe te passen in jouw lessen en leerlingen hier actief bij te betrekken? Tijdens onze trainingen leer je de technieken en vaardigheden. Die organiseren we in de CPS Academie in Amersfoort en bij jou op school.